Γράφει ο Νικόλας Καρατζάς Ιστορικός – Αρχαιολόγος, ΜΑ.
Συγγραφέας, Aρθρογράφος

Με ιδιαίτερη λαμπρότητα γιορτάζεται σήμερα η εορτή του Αγίου Πνεύματος σε ολόκληρη την Ελλάδα, ενώ ξεχωριστή είναι η ημέρα για την Τριάδα του Δήμου Διρφύων – Μεσσαπίων στην κεντρική Εύβοια, η οποία πανηγυρίζει προς τιμήν της Αγίας Τριάδας. Πρόκειται για έναν τόπο με μακραίωνη ιστορία και σημαντική πολιτιστική κληρονομιά, άρρηκτα συνδεδεμένο με τον ιστορικό βυζαντινό ναό της Αγίας Τριάδας, τα ερείπια του οποίου σώζονται μέχρι σήμερα σε μια καταπράσινη τοποθεσία ανατολικά του χωριού.

Η προέλευση του ονόματος του χωριού

Σήμερα, που η Εκκλησία μας τιμά το Άγιο Πνεύμα, το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας και την Αγία Τριάδα εν γένει, εορτάζει και το χωριό της Τριάδας, του Δήμου Διρφύων – Μεσσαπίων, στην κεντρική Εύβοια.

Ένα χωριό του οποίου το όνομα έλκεται, κατά μία εκδοχή, από τον ομώνυμο βυζαντινό ναό, τα ερείπια του οποίου βρίσκονται σε κατάφυτη τοποθεσία με αιωνόβια πλατάνια και λεύκες κοντά σε πηγή, στα ανατολικά του οικισμού.

Η αρχιτεκτονική του βυζαντινού ναού

O ναός ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο του εγγεγραμμένου σταυροειδούς, σύνθετου τετρακιονίου, όπου το τριμερές ιερό εκτείνεται ολόκληρο προς τα δυτικά, χωρίς να διεισδύει στο βασικό τετράγωνο του σταυρού.

Το μνημείο έχει σχήμα επίμηκες και στα δυτικά του κυρίως ναού υπάρχει νάρθηκας, όπου σωζόταν λίθινη σαρκοφάγος.

Χαρακτηρίζεται για την επιμελημένη τοιχοδομία του, καθώς έχει κατασκευαστεί με ορθογώνιους λαξευμένους λίθους συνδυασμένους με κεραμικά στοιχεία.

Η σύνδεση με το αρχαίο ιερό των Φηγών

Στον ναό εντοπίζεται δομικό υλικό σε δεύτερη χρήση, προερχόμενο από το κοντινό αρχαίο ιερό των Φηγών.

Το δάπεδο του ναού, πιθανώς και του νάρθηκα, ήταν κοσμημένο με μοτίβα από πολύχρωμα μάρμαρα. Στο κέντρο του δαπέδου του κυρίως ναού κοσμούνταν με το μοτίβο του πενταόμφαλου, γνωστό και από άλλους ναούς της περιοχής.

Ο πλούσιος διάκοσμος και η χρονολόγηση

Ιδιαιτέρως πλούσιος ήταν και ο γλυπτός διάκοσμος του ναού.

Οι πόρτες, τα παράθυρα και το τέμπλο είχαν ανάγλυφη διακόσμηση εξαιρετικής τέχνης, φιλοτεχνημένη με άριστη τεχνική.

Ο ιδιαίτερα επιμελής τρόπος δόμησης, η αρχιτεκτονική του ναού, ο διάκοσμος των δαπέδων καθώς και ο γλυπτός διάκοσμός του, κατευθύνουν σε μία χρονολόγηση στον 11ο έως 12ο αιώνα, πιθανότατα μεταξύ των ετών 1050 και 1150.

Η καταστροφή και η μεταγενέστερη πορεία του μνημείου

Ο ναός πιθανότατα καταστράφηκε το 1470 από τα στρατεύματα του Μωάμεθ του Β΄.

Ωστόσο, ο κυρίως ναός μαρτυρείται ότι λειτουργούσε μέχρι περίπου το 1970.

Το 1976 έγινε απόπειρα να χτιστεί πάνω στο μνημείο σύγχρονος ναός, όμως χωρίς επιτυχία.

Ανατολικά του ναού, το 1993 χτίστηκε νέα εκκλησία προς τιμήν της Αγίας Τριάδος. Η δωρεά του χώρου έγινε από την Ελένη Ν. Κριεζώτου, ενώ δωρητές ήταν οι κάτοικοι του χωριού, όπως αναφέρει σχετική πλάκα έξω από τον ναό.

Πηγές

• Καρατζάς Ν., Μαντζώρου Ι., Καραγκούνη Ν., Τσίρης Α., Τουριστικός – Ιστορικός – Ενημερωτικός Οδηγός Δήμου Διρφύων Μεσσαπίων, 2019.
• Καρατζάς Ν., Λουπίδου Ι., Τριάδα Ευβοίας – Ο άνθρωπος, ο τόπος και η ιστορία του, 2015.