Οι καλικάντζαροι αποτελούν μία από τις πιο παλιές και ζωντανές μορφές της ελληνικής λαϊκής παράδοσης και συνδέονται άρρηκτα με το Δωδεκαήμερο, από τα Χριστούγεννα έως τα Θεοφάνια. Σύμφωνα με τη δοξασία, ζουν στα έγκατα της γης και όλο τον χρόνο πριονίζουν το Δέντρο της Ζωής, το Κοσμοδέντρο που κρατά τον κόσμο όρθιο. Λίγο πριν το κόψουν, ανεβαίνουν στον επάνω κόσμο τις ημέρες του Δωδεκαημέρου, σκορπίζοντας σκανταλιές και αναστάτωση.
Η παρουσία τους τερματίζεται ανήμερα των Θεοφανείων, με τον αγιασμό των υδάτων. Τότε, τρομαγμένοι, επιστρέφουν στα βάθη της γης και βρίσκουν το Δέντρο ξανά ακέραιο, αναγκασμένοι να αρχίσουν το ατελείωτο πριόνισμα από την αρχή. Έτσι, αποκαθίσταται ο κύκλος του φωτός, της τάξης και της ζωής.
Για την απομάκρυνση των κακών πνευμάτων, σε πολλά μέρη της Ελλάδας αναπτύχθηκαν έθιμα φωτιάς και θορύβου. Στην περιοχή μας, σύμφωνα με μαρτυρίες, το έθιμο έχει ρίζες σε παλαιότερα χρόνια, χωρίς να μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια η χρονολόγησή του. Φημολογείται μάλιστα ότι οι χωριανοί «συλλάμβαναν» τον τελευταίο καλικάντζαρο που έμενε στη γη.
Το έθιμο του Θεοφάνη αναβίωσε τη δεκαετία του ’60 από τα κορίτσια του χωριού, με έντονες ποντιακές επιρροές. Αρχικά τελούνταν στον συνοικισμό και αργότερα επεκτάθηκε στο παλιό χωριό και την πλατεία Ηρώων. Το κάψιμο του καλικάντζαρου είχε έντονο συμβολικό χαρακτήρα, καθώς σήμαινε τον εξαγνισμό, την απομάκρυνση του κακού και το καλωσόρισμα του νέου χρόνου.
Παράλληλα, το έθιμο αποτελούσε ευκαιρία συνάντησης και γλεντιού για την τοπική κοινωνία. Γύρω από τη φωτιά, νέοι και νέες χόρευαν και διασκέδαζαν, κρατώντας ζωντανή τη συλλογική μνήμη και τη συνοχή της κοινότητας. Για χρόνια υπήρξε αναπόσπαστο κομμάτι της τοπικής ζωής, έως ότου άρχισε να φθίνει τη δεκαετία του ’80 και τελικά να εγκαταλείπεται.
Σήμερα, με σεβασμό στην παράδοση και χαρά για την ιστορική μνήμη, το έθιμο αναβιώνει ξανά. Η αναβίωση του «καψίματος του καλικάντζαρου» θα πραγματοποιηθεί στο Μουσείο Δάσους Προκοπίου, την Τρίτη 6 Ιανουαρίου 2026 και ώρα 17:00, προσκαλώντας μικρούς και μεγάλους να ξαναζωντανέψουν μια παλιά ιστορία φωτιάς, μύθου και ζωής γύρω από το Δέντρο που ενώνει τον κόσμο.
