Η Κυρά Σαρακοστή αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και παλαιά ελληνικά έθιμα που συνδέονται άρρηκτα με τη Μεγάλη Σαρακοστή και την προετοιμασία για το Πάσχα. Στην ουσία της λειτουργούσε ως ένα αυτοσχέδιο ημερολόγιο, σε εποχές που τα ημερολόγια δεν ήταν εύκολα προσβάσιμα, βοηθώντας μικρούς και μεγάλους να μετρούν τις εβδομάδες της νηστείας μέχρι την Ανάσταση.
Στις περισσότερες περιοχές της Ελλάδας, η Κυρά Σαρακοστή παρουσιαζόταν ως μια γυναικεία μορφή με επτά πόδια –ένα για κάθε εβδομάδα της Σαρακοστής– σταυρωμένα χέρια σε στάση προσευχής και χωρίς στόμα, συμβολίζοντας τη νηστεία, τη σιωπή και την αποφυγή της κατάκρισης. Κάθε Σάββατο αφαιρούσαν ένα πόδι, ώστε να γνωρίζουν πόσες εβδομάδες απέμεναν μέχρι το Πάσχα. Το τελευταίο πόδι, το Μεγάλο Σάββατο, το έκρυβαν συχνά σε ξερό σύκο ή στο ψωμί της Ανάστασης· όποιος το έβρισκε θεωρούνταν τυχερός.
Την Κυρά Σαρακοστή που είναι έθιμο παλιό
οι γιαγιάδες μας τη φτιάχναν με αλεύρι και νερό.
Για στολίδι της φορούσαν στο κεφάλι της σταυρό
και το στόμα της ξεχνούσαν γιατί νήστευε καιρό.
Και μετρούσαν τις ημέρες με τα πόδια της τα εφτά
κόβαν ένα τη βδομάδα, μέχρι νά ‘ρθει η Πασχαλιά…
Η μορφή της Κυράς Σαρακοστής διέφερε από τόπο σε τόπο. Σε ορισμένες περιοχές ήταν χάρτινη ζωγραφιά, αλλού φτιαγμένη από πανί και γεμισμένη με πούπουλα, ενώ σε πολλές περιοχές της Ελλάδας παρασκευαζόταν από ζυμάρι. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ποντιακή εκδοχή, όπου αντί για μορφή γυναίκας χρησιμοποιούσαν μια πατάτα ή ένα κρεμμύδι με επτά φτερά κότας καρφωμένα επάνω, γνωστό ως «κουκουρά», αφαιρώντας κάθε εβδομάδα ένα φτερό.
Η ζυμωτή Κυρά Σαρακοστή παρασκευάζεται με αλατόζυμο και δεν προορίζεται για κατανάλωση. Το ζυμάρι φτιάχνεται με περίπου μία κούπα νερό, μία κούπα αλάτι και τρεις κούπες αλεύρι για όλες τις χρήσεις. Προστίθεται όσο νερό χρειάζεται για να γίνει εύπλαστο και στη συνέχεια πλάθεται στη χαρακτηριστική μορφή. Το «στέγνωμα» γίνεται στον φούρνο, σε χαμηλή θερμοκρασία, για 20 έως 30 λεπτά, με στόχο να σκληρύνει και όχι να ψηθεί. Η αυξημένη ποσότητα αλατιού εξασφαλίζει ότι το ζυμάρι θα διατηρηθεί καθ’ όλη τη διάρκεια των επτά εβδομάδων χωρίς να μουχλιάσει.
Σε πολλά σπίτια, οι νοικοκυρές έκρυβαν μέσα στο ζυμάρι ένα μικρό νόμισμα. Στο τέλος της Σαρακοστής, κάθε μέλος της οικογένειας έκοβε ένα κομμάτι και όποιος έβρισκε το νόμισμα θεωρούνταν ότι θα είχε τύχη και ευλογία.
Τα επτά πόδια της Κυράς Σαρακοστής αντιστοιχούν στις επτά εβδομάδες της Μεγάλης Σαρακοστής και στις αντίστοιχες Κυριακές: της Ορθοδοξίας, του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, της Σταυροπροσκυνήσεως, του Αγίου Ιωάννη της Κλίμακας, της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας, των Βαΐων και, τέλος, του Πάσχα.
Σήμερα, το έθιμο της Κυράς Σαρακοστής επανέρχεται δυναμικά ως μια όμορφη, παραδοσιακή δραστηριότητα, ιδανική για οικογένειες και παιδιά. Συνδυάζει τη δημιουργικότητα με τη γνώση της παράδοσης και βοηθά μικρούς και μεγάλους να βιώσουν ουσιαστικά το πνεύμα της Σαρακοστής, μετρώντας αντίστροφα τις ημέρες μέχρι τη χαρά της Ανάστασης.
Η συνταγή
Το ζυμάρι για την Κυρά Σαρακοστή φτιάχνεται με:
1 κούπα νερό περίπου, 1 κούπα αλάτι, 3 κούπες αλεύρι (γ.ο.χ)
Bάζουμε όσο νερό χρειάζεται, για να γίνει ένα εύπλαστο ζυμάρι.
Το “στέγνωμά του” γίνεται σε φούρνο, όχι σε πολύ δυνατή φωτιά, για περίπου 20-30 λεπτά, αφού το ζητούμενο είναι να στεγνώσει και να σκληρύνει και όχι να ψηθεί!
